Në historinë e letërsisë botërore ka pak vepra që kanë ndikuar kaq thellë në formën dhe kuptimin e romanit sa “Uliksi” i James Joyce. I botuar më 1922, romani u shfaq në një moment kur bota po ndryshonte rrënjësisht dhe arti po kërkonte gjuhë të reja për ta shprehur këtë transformim. Joyce nuk synoi të tregonte një histori të jashtëzakonshme, por të zbërthente jetën e zakonshme me një vëmendje të paprecedentë ndaj mendjes njerëzore.
Ngjarja zhvillohet brenda një dite të vetme, më 16 qershor 1904, në Dublin, ku lexuesi ndjek lëvizjet e disa personazheve nëpër qytet, ndërsa në planin e brendshëm përjeton rrjedhën e mendimeve, kujtimeve, dëshirave dhe frikërave të tyre. Në qendër qëndrojnë Stephen Dedalus, një i ri i shqetësuar nga dilema filozofike dhe artistike; Leopold Bloom, një burrë i zakonshëm, i ndjeshëm dhe i vetmuar, që përpiqet të ruajë njerëzoren në një botë shpesh të ftohtë; dhe Molly Bloom, gruaja e tij, zëri i së cilës përmbyll romanin me një rrëfim intim dhe të drejtpërdrejtë.
Joyce ndërton romanin duke marrë si model të largët “Odisenë” e Homerit, por në vend të heronjve mitikë ai vendos njerëz të zakonshëm dhe në vend të udhëtimeve epike ai vendos lëvizje të thjeshta urbane dhe udhëtime të brendshme mendore. Heroizmi nuk lidhet më me luftën dhe fitoret, por me durimin, ndjeshmërinë, dhe aftësinë për të mbijetuar emocionalisht në një realitet të ndërlikuar. Një nga veçoritë më të spikatura të “Uliksit” është mënyra se si ndryshon vazhdimisht stili i rrëfimit. Joyce eksperimenton me forma të ndryshme shkrimi, nga parodi të stileve klasike te rrëfime fragmentare, nga dialogë të çrregullt te rrjedha e lirë e mendimit, duke krijuar një tekst që pasqyron fragmentimin e vetë përvojës moderne. Lexuesi nuk udhëhiqet nga një zë i vetëm autoritar, por përfshihet në një mozaik zërash, formash dhe perspektivash.
Në këtë roman, mendja njerëzore bëhet hapësira kryesore e ngjarjes. Mendimet nuk paraqiten si të rregulluara dhe logjike, por siç shfaqen në të vërtetë: të ndërprera, të lidhura lirshëm,e shpesh kontradiktore. Joyce nuk i shpjegon personazhet, ai i lejon të flasin nga brenda vetes. Kjo e vendos lexuesin në një marrëdhënie të re me tekstin, jo si vëzhgues, por si pjesëmarrës në përvojën mendore të personazheve.Romani përmbyllet me monologun e Molly Bloom, një rrjedhë e pandërprerë mendimi që përfshin kujtime, dëshira, pakënaqësi dhe dashuri, pa pikësim dhe pa censurë morale. Ky zë femëror, i drejtpërdrejtë dhe i pakompromis, ishte një risi e madhe për kohën dhe mbetet edhe sot një nga momentet më të fuqishme të prozës moderne. Fjala e fundit e romanit, “Po”, tingëllon si një pranim i jetës me gjithë ndërlikimet, dhimbjet dhe bukuritë e saj.
“Uliksi” nuk është një roman i lehtë dhe as nuk synon të jetë i tillë. Ai kërkon vëmendje, durim dhe një gatishmëri për t’u humbur brenda tij. Por pikërisht kjo e bën veprën të jashtëzakonshme: ajo nuk ofron thjesht një histori, por një mënyrë të re për ta përjetuar letërsinë dhe vetë njeriun. Joyce tregoi se edhe një ditë e zakonshme në jetën e një qyteti mund të përmbajë një univers të tërë përvojash, se çdo mendim i vogël ka peshë artistike dhe se romani mund të jetë një hapësirë ku njeriu shfaqet në të gjithë kompleksitetin e tij.
Në këtë kuptim, “Uliksi” nuk është vetëm një vepër letrare, por një pikë kthese kulturore që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si shkruhet, lexohet dhe kuptohet romani./ KultPlus
The post “Uliksi”, romani që rishkroi kufijtë e prozës moderne appeared first on Alsat.